Мыңдаған шақырым электр желілері, жылу магистральдары, сумен жабдықтау және су бұру нысандары: БҚО-да ЭКСЖ жобалары қандай мәселелерді шешеді

ЭКСЖ жобаларын іске асыру биылдың өзінде Батыс Қазақстан облысының жүз мыңдаған тұрғынының коммуналдық мәселелерін шешеді. Мысалы, тек екі кәріз-сорғы станциясын реконструкциялаудың өзі жалпы саны 200 мыңнан астам адам үшін су бұру жүйесін жақсартады – бұл Орал халқының жартысынан астамы. БҚО Энергетика және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық басқармасының басшысы Бейімбет Мусин өңірдегі қордаланған мәселелердің ЭКСЖ аясында нақты шешілу жолдары туралы айтып берді.

- Бейімбет Мәлікұлы, ЭКСЖ Ұлттық жобасы аясында Батыс Қазақстан облысында қандай нысандарды және қандай қаражат есебінен жаңғырту жоспарланып отыр?

- Ұлттық жоба өңірдің аса маңызды коммуналдық инфрақұрылымын – сумен жабдықтау, су бұру, жылу және электрмен жабдықтау жүйелерін кешенді жаңартуға бағытталған. 2025 жылы БҚО-да қарқынды түрде іске асырылып жатқан жобалардың едәуір пулы қалыптасты. Қазіргі таңда барлығы 21,7 млрд теңгенің 10 жобасы мақұлданып, қаржыландырылды.

Олар Орал қаласын да, облыстың бірқатар аудандарын да қамтиды, бұл кең аумақтық әсерді көрсетеді.

Атап айтқанда, сумен жабдықтау және бұру бойынша жалпы сомасы 5,9 млрд теңгені құрайтын 4 жоба іске асырылуда:

- КСС-20 реконструкциялау (су құбырының қуаты мен диаметрі 300-ден 500 мм-ге дейін ұлғаюымен) - 1,1 млрд теңге;

- КСС-1 қайта құру - 2,4 млрд теңге;

- Зашаған кентіндегі КСС-29 қайта жаңарту - 1,8 млрд теңге;

- 5 жаңа ұңғыманы бұрғылау - 0,6 млрд теңге.

Барлық 4 жоба бойынша құрылыс-монтаж жұмыстары 2026 жылдың соңына дейін аяқталады.

Жылумен жабдықтау саласында 3 жоба (6,1 млрд теңге):

- ЖМ-6 қайта құру - 1,7 млрд теңге;

- ЖМ-7 қайта құру - 2,6 млрд теңге;

- «Строитель» шағын ауданының жылу желілерін қайта жаңарту - 1,8 млрд теңге.

ЖМ-6 мен ЖМ-7 2026 жылдың соңына дейін тапсырылады, ал «Строитель» шағын ауданының жылу желілерін қайта жаңарту 2027 жылы жалғасады.

Электрмен жабдықтауға келетін болсақ, 2025 жылы Жәнібек, Тасқала және Жаңақала аудандарындағы 35 кВ желілерін, сондай-ақ Орал қаласы мен Бөрлі ауданындағы (31 елді мекенді қамтитын) тарату желілерін қоса алғанда, 501 шақырымдық 0,4-10 кВ электр желілерін реконструкциялау басталды. Осы үш жобаның жалпы құны – 9,78 млрд теңге. Қаржыландырудың негізгі тетігі – табиғи монополиялар субъектілеріне (ТМС қарызы) 9,78 млрд теңге мөлшерінде тікелей кредит беру, оның 30%-ы игерілді, ал 70%-ы (6,78 млрд теңге) биыл игеріледі. Сонымен қатар, 1113 шақырым желі мен 2 қосалқы станцияны (Меловые горки, Орал және тағы 74 елді мекен) реконструкциялау бойынша 7 жаңа жобаға қосымша 4,7 млрд теңге бюджет қаражаты бөлінеді (жалпы құны 16,5 млрд теңгенің 28%-ы). Барлық жобалардың қаржылық моделі құрамдастырылған, оның ішінде «Қазақстан тұрғын үй компаниясы» АҚ арқылы облигациялар шығару есебінен (қаражат нарықтық жағдайларда тартылады). Мұндай модель бюджетке түсетін жүктемені азайтуға, инфрақұрылымдық жобаларды іске қосуды жеделдетуге және тарифтік саясат арқылы инвестицияларды қайтаруды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

- Егер жалпы желілер мен жабдықтар туралы айтатын болсақ, БҚО-да коммуналдық шаруашылығы қазір қандай жағдайда?

- 2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Батыс Қазақстан облысының қалаларын сумен жабдықтау жүйелерінің тозуы 59,7% (ұзындығы - 682,2 километр). Су бұру жүйелерінің тозуы, өз кезегінде, 63,3% (ұзындығы - 431 километр). Сумен жабдықтау және су бұру саласындағы мен жоғарыда айтып өткен 4 негізгі жоба осы мәселелердің барлығын шешуге бағытталған. Барлық желілердің пайдаланылып келе жатқанына бірнеше ондаған жыл болған, қазіргі уақытта олардың физикалық тозу деңгейі жоғары, бұл оларды жаңғырту қажеттілігіне түрткі болды. 

ЭКСЖ аясында жобаларды іске асыру мына мүмкіндіктерге жол ашады:

• инженерлік инфрақұрылымның негізгі элементтерін жаңарту;

• жүйелердің сенімділігі мен орнықтылығын арттыру;

• желілер мен жабдықтардың тозу деңгейін төмендету (күтілетін төмендеу - бастапқы кезеңде шамамен 1%);

• апат қаупін төмендету және пайдалану шығындарын қысқарту.

БҚО қалаларын жылумен жабдықтау жүйесі 41% тозған (ұзындығы - 312 километр). 3 негізгі жобаны іске асыру мына мүмкіндіктерге жол ашады:

• инженерлік инфрақұрылымның негізгі элементтерін жаңарту;

• жүйелердің сенімділігі мен орнықтылығын арттыру;

• желілер мен жабдықтардың тозу деңгейін төмендету (күтілетін төмендеу - бастапқы кезеңде шамамен 1,5%);

• апат қаупін төмендету және пайдалану шығындарын қысқарту.

Электр энергетикасына келетін болсақ, өңірдегі желілердің жалпы ұзындығы 21 300 шақырым, сондай-ақ әртүрлі кернеудегі 3 мыңнан астам қосалқы станция бар. ЭКСЖ іске қосылған кезде облыстағы электр желілерінің орташа тозу деңгейі 75,43%-ға жетті. Бүгінгі таңда бізде 28 апаттық жағдайдағы учаске (Оралда 15 және аудандарда 13) тіркелген. Барлық жоспарланған жаңғырту жұмысын іске асыру 2026 жылдың қорытындысы бойынша облыстың электр желілерінің тозу деңгейін 70,3%-ға дейін төмендетуге мүмкіндік береді. ЭКСЖ аясындағы жұмыстар жүйелі түрде іске асырылуда және өңірдің коммуналдық кешенін кезең-кезеңімен қалпына келтіру мен жаңғыртуға бағытталған деп нық сеніммен айтуға болады.

- ЭКСЖ жобаларын іске асыру кезінде отандық тауар өндірушілердің өнімдерін пайдалануға ерекше назар аударылған. Сіздердің өңірлеріңізде бұған қалай бақылау жасалуда және белгіленген талаптар сақталуда ма?

- Әрине, «Энергетикалық және коммуналдық секторларды жаңғырту» ұлттық жобасын іске асыру кезінде біз отандық тауар өндірушілердің өнімдерін пайдалану мәселелеріне ерекше көңіл бөлеміз. Бақылау мемлекеттік сатып алу жүйесі арқылы жүзеге асырылады. Конкурстарды өткізу кезеңінде құжаттамада бастапқыда баламалары болған жағдайда қазақстандық өнімге басымдығы бар жергілікті қамту үлесі бойынша талаптар көзделеді.

Қосымша талаптардың сақталуын жобаларға тапсырыс берушілер, уәкілетті мемлекеттік органдар және қаржыландыру операторлары бақылайды. Мердiгерлiк ұйымдар тиiстi мiндеттемелер қабылдайды, ал iске асыру барысында олардың орындалуына мониторинг жүргiзiледi.

Жалпы, өңірде жүйелі тәсіл қалыптасып, отандық өнімді пайдалану бойынша белгіленген талаптар сақталып келеді. 

- Ал өңірде «Тарифті инвестицияға айырбастау» бағдарламасы қалай іске асырылып келеді? Нақты көрсеткіш бар ма?

      - Иә, ол да жүзеге асырылуда. Аталған жоба аясында 2025 жылы жалпы сомасы 300 млн теңге болатын екі жаңа блокты-модульді қазандықтың құрылысы толығымен аяқталды:

- Круглоозерное кентінде (109 млн теңге);

- Зашаған кентінде (191 млн теңге).

Екі нысан да пайдалануға беріліп, халықты жылумен жабдықтаудың сенімділігі мен сапасын арттыруға бағытталған.

Электрмен жабдықтауда бұл бағдарлама кәсіпорындардың инвестициялық бағдарламалары арқылы іске асырылады. 2025 жылы «Батыс Қазақстан АЭК» ЖШС инвестициялық бағдарлама есебінен әр түрлі класты (277 километр) электр берілістерін жөндеу және КЛ-0,4 кВ (Орал), 35/10 кВ «Жанама», «Покатиловка» ҚС қайта жаңарту жұмыстарын жүргізді. Биыл1,2 млрд теңгеге 48,7 шақырым электр желісін жөндеу жоспарланған.

- Бейімбет Мәлікұлы, ЭКСЖ-ға қайта оралсақ, Батыс Қазақстан облысында Ұлттық жобаны іске асыру нәтижесінде қандай әлеуметтік әсер болады, қанша адам коммуналдық қызмет көрсету сапасының жақсарғанын сезінеді?

- Батыс Қазақстан облысында «Энергетикалық және коммуналдық секторларды жаңғырту» ұлттық жобасын іске асыру айтарлықтай әлеуметтік және инфрақұрылымдық тиімділікке қол жеткізуге мүмкіндік береді. Жуырда тозу деңгейі орта есеппен 2 пайыздық тармаққа төмендейді деп жоспарланған, яғни:

-       сумен жабдықтау бойынша – 59,7%-дан 58,7%-ға дейін;

-       су бұру бойынша – 63,3%-дан 62,3%-ға дейін;

-       жылумен жабдықтау бойынша – 41%-дан 39,5%-ға дейін;

-       электрмен жабдықтау бойынша – 75,4%-дан 70,3%-ға дейін.

Жобаларды іске асырудың әлеуметтік тиімділігі Орал қаласы тұрғындарының басым бөлігіне сезілетін болады:

-       бес су жинау ұңғымасының құрылысы су беру көлемін тәулігіне 7 680 м³-ге дейін арттырады;

-       КСС-20 (КСС-20) реконструкциялау 50 мың адамды және 42 әлеуметтік нысанды тұрақты сумен жабдықтаумен қамтамасыз етеді;

-  КСС-1 реконструкциялау 150 478 абонент үшін су бұру жүйесін жақсартады; 

- 50 мыңға жуық адам және 20 әлеуметтік нысан үшін КСС-29 қайта жаңартылады.

Жылу желілерін жаңғырту өз кезегінде 46 мың тұрғынды және 40-қа жуық әлеуметтік нысанды жылумен жабдықтау сапасын арттырады. Сондай-ақ Орал тұрғындары мен жүзге жуық ауылдық елді мекенді энергиямен жабдықтаудың сенімділігін арттыру туралы сеніммен айтуға болады. Біз ЭКСЖ аясындағы желілерді қайта жаңарту арқылы апаттық жағдайда өшірулердің саны едәуір азаяды деп үміттенеміз ғой. Яғни, ЭКСЖ жобаларын іске асырудың нәтижесінде өңірдің жүз мыңдаған тұрғыны сапалы жылумен қамтамасыз етіледі. 

-  Сұхбатыңызға рақмет.